W dzisiejszym artykule skupimy się na zagadnieniu, które fundator musi obowiązkowo uregulować w statucie, a które zarazem stanowi fundament codziennego funkcjonowania fundacji rodzinnej – mowa o jej organach. Wyjaśnimy, jakie organy ustawodawca przewidział dla fundacji rodzinnej, czym poszczególne organy się zajmują, jakie kompetencje przysługują im z mocy ustawy oraz jaką swobodą dysponuje fundator przy kształtowaniu ich składu i zasad działania. Pokażemy również, jakie rozwiązania domyślne znajdują zastosowanie wówczas, gdy fundator zdecyduje się pozostawić daną kwestię w statucie nieuregulowaną.

Organy fundacji rodzinnej

Następnym kluczowym zagadnieniem, które musi zostać określone w statucie są organy fundacji. Do organów fundacji rodzinnej zalicza się zarząd, radę nadzorczą oraz zgromadzenie beneficjentów. Wyżej wskazane organy tworzą kręgosłup całej fundacji rodzinnej.

Pierwszym wyróżnionym w ustawie organem jest zarząd. Zarząd jest głównym organem reprezentacyjnym fundacji, do jego zadań należy przede wszystkim prowadzenie spraw fundacji rodzinnej oraz reprezentowanie jej. Reprezentacja polega na działaniu w relacjach zewnętrznych czyli na przykład poprzez zaciąganie zobowiązań, zawieranie umów z podmiotami trzecimi oraz reprezentacja fundacji rodzinnej przed sądem. Z kolei do kategorii prowadzenia spraw należą wszelkie czynności, które mają miejsce wewnątrz fundacji – innymi słowy, są to stosunki wewnętrzne pomiędzy zarządem a samą fundacją oraz jej pozostałymi organami. Do kategorii prowadzenia spraw fundacji rodzinnej będzie można zaliczyć między innymi tworzenie, prowadzenie i aktualizowanie listy beneficjentów zgodnie z przepisami ustawy oraz zasadami zawartymi w statucie.

Praktycznie rzecz biorąc, do prowadzenia spraw fundacji rodzinnej zaliczyć należy również takie czynności jak: podejmowanie uchwał zarządu, prowadzenie ksiąg rachunkowych i sporządzanie sprawozdań finansowych, bieżącą aktualizację spisu mienia, organizację codziennej działalności fundacji, podejmowanie decyzji inwestycyjnych w ramach dozwolonej ustawą działalności gospodarczej, zwoływanie zgromadzenia beneficjentów, a także wykonywanie uchwał podjętych przez pozostałe organy fundacji. Warto przy tym pamiętać o przyjmowanym w doktrynie tzw. domniemaniu kompetencji zarządu, zgodnie z którym wszystkie sprawy fundacji rodzinnej, które nie zostały wyraźnie zastrzeżone dla innego organu (rady nadzorczej, zgromadzenia beneficjentów) albo dla samego fundatora, należą do kompetencji zarządu.

Fundator przy tworzeniu statutu fundacji rodzinnej ma również prawo do określenia składu osobowego zarządu, sposobu reprezentacji fundacji oraz wskazania, czy funkcja członka zarządu sprawowana jest kadencyjnie, czy na czas nieoznaczony. Nie chodzi tu o wskazanie z imienia i nazwiska osób, które fundator chce powołać do zarządu (choć i takie rozwiązanie jest prawnie dopuszczalne), lecz o określenie minimalnej liczby osób, z jakiej zarząd ma się składać. Fundator może również wskazać sposób reprezentacji fundacji na zewnątrz na przykład przesądzić, czy ma być ona samodzielna (każdy członek zarządu działa jednoosobowo), czy też ma opierać się na współdziałaniu dwóch członków zarządu łącznie. Wreszcie fundatorowi przysługuje uprawnienie do ustalenia, czy funkcja członka zarządu sprawowana jest w ramach kadencji (o określonej długości), czy bezterminowo – aż do odwołania albo rezygnacji.

W praktyce statut może w tych kwestiach milczeć – wówczas zastosowanie znajdują dyspozytywne przepisy ustawy o fundacji rodzinnej, które stanowią rozwiązania domyślne. I tak, jeżeli fundator nie określi tych kwestii w statucie:

a) zarząd może być jedno- albo wieloosobowy – ustawa w tej kwestii nie narzuca minimalnej ani maksymalnej liczby członków;

b) w przypadku zarządu jednoosobowego jedyny członek zarządu samodzielnie reprezentuje fundację rodzinną na zewnątrz – wynika to z natury rzeczy, skoro nie ma kogo z kim współdziałać;

c) w przypadku zarządu wieloosobowego fundację rodzinną reprezentuje dwóch członków zarządu działających łącznie;

d) kadencja członka zarządu wynosi trzy lata, przy czym członek zarządu może być powoływany na kolejne kadencje – ustawa nie wprowadza w tym zakresie żadnego limitu.

Następnym organem wyróżnionym w ustawie jest rada nadzorcza. Powołanie tego organu jest co do zasady fakultatywne co oznacza, że Fundator nie musi w ogóle powoływać rady nadzorczej. Nie dotyczy to jednak sytuacji, w której liczba beneficjentów przekracza dwadzieścia pięć osób. Wtedy ustanowienie rady nadzorczej jest obowiązkiem fundatora.

Rada nadzorcza pełni funkcje nadzorcze w stosunku do zarządu w zakresie przestrzegania prawa i postanowień zawartych w statucie. W literaturze wskazuje się, że badanie zgodności z prawem i statutem fundacji oznacza badanie zgodności z interesem beneficjentów i samej fundacji. Należy jednak pamiętać, że Nadzór nie obejmuje prawa do oceny celowości, adekwatności czy użyteczności danych posunięć zarządu fundacji rodzinnej, zaś prawo do kontroli powinno być wykonywane zgodnie ze wskazanymi w ustawie kryteriami.

Fundator może rozszerzyć kompetencji rady nadzorczej na przykład poprzez zobowiązanie zarządu do uzyskania zgody rady nadzorczej przed dokonaniem czynności. Na marginesie należy zaznaczyć, że nieuzyskanie przez zarząd takiej zgodny nie będzie oznaczało co do zasady nieważności czynności prawnej.

Ostatnim wyróżnionym w ustawie organem jest zgromadzenie beneficjentów, które stanowi organ uchwałodawczy w całej strukturze fundacji. Co oczywiste zgromadzenie beneficjentów tworzą beneficjenci, ale tylko ci, którym w statucie przyznano uprawnienie do uczestnictwa w nim. Oznacza to, że obowiązkiem fundatora jest określenie przez fundatora, kto będzie uprawniony do udziału w takim zgromadzeniu. Fundator w tej kwestii ma niemal całkowitą swobodę. Może na przykład określić,  że w zgromadzeniu beneficjentów mogą wyłącznie brać beneficjenci, którzy posiadają pełną zdolność do czynności prawnych oraz są spokrewnieni z fundatorem w linii prostej.

Zgromadzenie beneficjentów decyduje o najważniejszych sprawach fundacji rodzinnej i podejmuje decyzje w formie uchwał. Do jego kluczowych ustawowych kompetencji, wynikających z ustawy, należą: rozpatrzenie i zatwierdzenie sprawozdania finansowego fundacji rodzinnej za poprzedni rok obrotowy, udzielenie absolutorium członkom organów fundacji rodzinnej z wykonania przez nich obowiązków, podział lub pokrycie wyniku finansowego netto oraz wybór firmy audytorskiej w przypadku, gdy sprawozdanie finansowe fundacji podlega badaniu.

Istotne jest tutaj, że ustawa o fundacji rodzinnej wzorem k.s.h., przewiduje sankcję bezwzględnej nieważności dla czynności prawnej dokonanej przez fundację rodzinną bez wymaganej ustawą uchwały zgromadzenia beneficjentów. Innymi słowy, jeżeli zarząd dokonuje w imieniu fundacji czynności prawnej, do której ustawa wymaga uprzedniej uchwały zgromadzenia beneficjentów, a takiej uchwały brak, czynność ta jest nieważna z mocy prawa.

Zwoływanie zgromadzenia beneficjentów regulowane jest w art. 71 u.f.r. Zasadą jest, że kompetencja w tym zakresie przysługuje zarządowi fundacji rodzinnej – chyba że statut stanowi inaczej i powierza to zadanie innemu podmiotowi. Ustawa przewiduje jednak szereg sytuacji szczególnych, w których prawo zwołania zgromadzenia przechodzi na inne osoby. Statut może ponadto przewidywać przypadki, w których beneficjenci mogą żądać od zarządu zwołania zgromadzenia – w żądaniu należy określić proponowany porządek obrad, przy czym beneficjent występujący z żądaniem zachowuje wyłączne prawo do jego późniejszego odwołania. Gdyby zarząd w terminie dwóch tygodni od otrzymania żądania nie zwołał zgromadzenia z porządkiem obrad zgodnym z treścią żądania, sąd rejestrowy – po uprzednim wezwaniu zarządu do złożenia wyjaśnień – może upoważnić wnioskującego beneficjenta do samodzielnego zwołania zgromadzenia, wyznaczając jednocześnie jego przewodniczącego.

Jak widać, ustawa o fundacji rodzinnej w sposób ramowy reguluje strukturę organów fundacji rodzinnej, pozostawiając fundatorowi znaczną swobodę w dostosowaniu jej do indywidualnych potrzeb rodziny oraz charakteru zgromadzonego majątku. Trzy organy – zarząd, rada nadzorcza oraz zgromadzenie beneficjentów – tworzą system wzajemnie uzupełniających się kompetencji: zarząd prowadzi sprawy fundacji i reprezentuje ją na zewnątrz, rada nadzorcza (o ile została ustanowiona) sprawuje funkcję kontrolną w zakresie zgodności działania zarządu z prawem i statutem, a zgromadzenie beneficjentów rozstrzyga o najważniejszych kwestiach finansowych i organizacyjnych fundacji. To, jak ten układ kompetencji będzie w praktyce wyglądał w konkretnej fundacji rodzinnej, zależy w decydującej mierze od fundatora i postanowień skrojonego przez niego statutu – dlatego tak istotne jest staranne przemyślenie tych zapisów już na etapie tworzenia fundacji.

W kolejnych częściach tej serii skupimy się na zagadnieniach, których w niniejszym wpisie świadomie nie poruszyliśmy, a które mają fundamentalne znaczenie praktyczne dla każdej fundacji rodzinnej. Przedmiotem najbliższych artykułów będą między innymi: kwestie podatkowe dotyczące fundacji rodzinnej (w szczególności opodatkowanie CIT-em oraz świadczeń wypłacanych na rzecz beneficjentów), obowiązkowy audyt fundacji rodzinnej, a także inne ciekawe i często sporne zagadnienia związane z funkcjonowaniem fundacji rodzinnej w Polsce. Zachęcamy do śledzenia kolejnych wpisów.

Kancelaria Adwokacka Saska Legal oferuje kompleksową obsługę prawną przedsiębiorców, w tym wszelkiego rodzaju inwestycji i transakcji, dostosowaną do specyficznych potrzeb biznesowych. Nasz zespół doświadczonych adwokatów zapewnia profesjonalne wsparcie na każdym etapie działalności gospodarczej, pomagając przedsiębiorcom w zarządzaniu ryzykiem prawnym i osiąganiu celów biznesowych.

Masz pytania? Skontaktuj się z nami: biuro@saska-legal.pl

Autor: Antoni Bukszyński

W dzisiejszym artykule przyjrzymy się bliżej właśnie temu kluczowemu dokumentowi. Wyjaśnimy, jakie elementy musi obowiązkowo zawierać statut fundacji rodzinnej, w jaki sposób fundator powinien określić szczegółowe cele jej istnienia oraz jakie znaczenie ma precyzyjne ich sformułowanie nie tylko dla bieżącej działalności fundacji, lecz także w kontekście jej ewentualnego rozwiązania. Następnie pochylimy się nad postaciami beneficjentów – wskażemy, kto może uzyskać taki status, jakie uprawnienia mu z tego tytułu przysługują, a także odpowiemy na często pojawiające się pytanie, czy fundator może być jednocześnie jedynym beneficjentem zakładanej przez siebie fundacji. Na koniec omówimy zagadnienie, które w praktyce sprawia fundatorom najwięcej trudności – kwestię zasad zmiany statutu.

Statut i beneficjenci w fundacji rodzinnej.

W naszych innych wpisach wskazywaliśmy, że najważniejszym dokumentem każdej fundacji rodzinnej jest jej statut. Ogólnie rzecz biorąc statut jest czymś na kształt konstytucji fundacji rodzinnej. W statucie określone muszą być określone między innymi takie kwestie jak określenie szczegółowego celu jej istnienia, określenie kręgu beneficjentów i sposobu przyznawania im świadczeń i innych uprawnień, zasady powoływania i odwoływania oraz uprawnienia i obowiązki członków organów fundacji rodzinnej, a także zasady reprezentacji fundacji rodzinnej oraz zasady zmiany statutu.

Jeżeli chodzi o określenie celu istnienia fundacji rodzinnej, to należy wskazać, że jej podstawowe cele wymienione zostały już na początku niniejszego wpisu – jest to gromadzenie mienia, zarządzanie nim w interesie beneficjentów oraz spełnianie świadczeń na ich rzecz. Ustawa zobowiązuje jednak fundatora do uszczegółowienia tych celów. Zamiarem ustawodawcy było, aby fundator skonkretyzował te ogólne założenia pod kątem własnej działalności i sytuacji rodzinnej. Każdy fundator powinien w sposób możliwie najbardziej szczegółowy doprecyzować i nakreślić organom fundacji sposób realizacji wyznaczonych celów. Nabiera to dodatkowego znaczenia, ponieważ precyzyjne określenie celu fundacji ma wpływ także na etapie jej ewentualnego rozwiązania – jedną z przesłanek tego rozwiązania, wskazaną w art. 87 pkt 1 u.f.r., jest bowiem zrealizowanie celu fundacji rodzinnej, brak możliwości jego dalszej realizacji lub sytuacja, w której realizacja celu wiąże się z nadmiernymi trudnościami, a usunięcie przeszkód nie może nastąpić bez konieczności poniesienia niewspółmiernie wysokich kosztów.

Katarzyna Karpiuk w komentarzu do ustawy o fundacjach rodzinnych (K. Karpiuk [w:] M. Miśkiewicz, J. Pawłowski, P. Woźniakiewicz, K. Karpiuk, Fundacja rodzinna. Ujęcie prawne i podatkowe. Komentarz, Warszawa 2025, art. 26.) do przykładowych celów szczegółowych zaliczyła m.in:

1. pokrywanie kosztów edukacji i kształcenia beneficjentów;
2. pokrywanie kosztów opieki medycznej beneficjentów;
3. przyznanie dofinansowania na pokrycie kosztów związanych z zawarciem małżeństwa beneficjenta i narodzin wspólnego dziecka beneficjenta i jego/jej małżonka;
4. wsparcie działalności inwestycyjnej beneficjentów;

Powyżej wskazaliśmy, że najważniejszą osobą dla fundacji rodzinnej jest jej fundator, jednak fundacja rodzinna nie mogłaby istnieć bez jej beneficjentów. Zgodnie z ustawą, beneficjentem może być każda osoba fizyczna bez względu na wiek, stopień spokrewnienia bądź jej status oraz organizacja pożytku publicznego która zgodnie ze statutem może otrzymać świadczenie od fundacji rodzinnej lub mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Ustawa wskazuje, że beneficjentem może być również sam fundator. W tej sytuacji może pojawić się zatem pytanie, czy może dojść do sytuacji, w której fundator może być jedynym beneficjentem fundacji rodzinnej? Odpowiedź na to pytanie brzmi tak. Przepis art. 26 ust. 2 pkt 4) u.f.r. stanowi, że statut określa beneficjenta lub sposób jego określenia i zakres przysługujących beneficjentowi uprawnień. Skoro ustawodawca posłużył się w tym miejscu liczbą pojedynczą wskazując na jednego beneficjenta, uprawnionym jest stwierdzenie, że fundator zakładający fundację rodzinną może być jednocześnie jej jedynym beneficjentem.

Ostatnią, a zarazem być może najważniejszą kwestią, którą fundator musi uwzględnić przy konstruowaniu statutu, jest sformułowanie postanowień dotyczących zasad jego późniejszej zmiany. Wydaje się, że jest to zdecydowanie najtrudniejsze zadanie stojące przed fundatorem – przede wszystkim dlatego, że ustawa nie zawiera w tym zakresie żadnych przepisów dyspozytywnych, które mogłyby stanowić swoisty punkt odniesienia. Ustawodawca w art. 26 ust. 2 pkt 12 u.f.r. wymaga jedynie, aby statut określał „zasady zmiany statutu”, pozostawiając całkowicie fundatorowi decyzję co do tego, kto będzie do tej zmiany uprawniony (czy będzie to wyłącznie sam fundator, zgromadzenie beneficjentów, rada nadzorcza, czy też inny wskazany podmiot), w jakim trybie oraz pod jakimi warunkami zmiana ma być dokonywana.

Fundator ma więc w tej kwestii niemal całkowitą swobodę. Nie może on jedynie postanowić, że statut nie ulega żadnym zmianom – postanowienie takie należy uznać za bezwzględnie nieważne jako sprzeczne z obowiązującym art. 26 ust. 2 pkt 12 u.f.r., który wprost wymaga wprowadzenia do statutu zasad jego zmiany, co implikuje, że sama zmiana musi być w ogóle dopuszczalna. Niezależnie od przyjętego rozwiązania, należy pamiętać o dwóch ustawowych ograniczeniach formalnych: zmiana statutu musi być dokonana w formie aktu notarialnego (tak jak sam statut) oraz staje się skuteczna dopiero z chwilą wpisu zmiany do rejestru fundacji rodzinnych.

Podsumowanie

Fundacja rodzinna, choć w polskim systemie prawnym funkcjonuje dopiero od trzech lat, stała się już istotnym narzędziem w rękach przedsiębiorców planujących sukcesję rodzinnego majątku. Jak staraliśmy się pokazać, jej kształt zależy w przeważającej mierze od woli fundatora, który – działając za życia w akcie założycielskim lub na wypadek śmierci w testamencie – decyduje o szczegółowych celach fundacji, kręgu beneficjentów, strukturze i kompetencjach jej organów, a także zasadach zmiany statutu, stanowiącego swoistą „konstytucję” fundacji. Ustawodawca pozostawił fundatorowi w tym zakresie szeroką swobodę, obwarowując ją jednak szeregiem bezwzględnie obowiązujących wymogów – takich jak forma aktu notarialnego, konstytutywny charakter wpisu do rejestru fundacji rodzinnych czy minimalna zawartość statutu wynikająca z art. 26 u.f.r.

Kancelaria Adwokacka Saska Legal oferuje kompleksową obsługę prawną przedsiębiorców, w tym wszelkiego rodzaju inwestycji i transakcji, dostosowaną do specyficznych potrzeb biznesowych. Nasz zespół doświadczonych adwokatów zapewnia profesjonalne wsparcie na każdym etapie działalności gospodarczej, pomagając przedsiębiorcom w zarządzaniu ryzykiem prawnym i osiąganiu celów biznesowych.

Masz pytania? Skontaktuj się z nami: biuro@saska-legal.pl

Autorzy: Antoni Bukszyński

Jaki był zatem główny cel wprowadzenia tej instytucji? Ustawodawcy przyświecała przede wszystkim idea stworzenia narzędzia, które maksymalnie uprości sukcesję biznesu. Fundacja ma chronić zgromadzony dorobek przed rozdrobnieniem (do którego często dochodzi w wyniku skomplikowanych postępowań spadkowych) i zagwarantować, że zintegrowany majątek będzie bezpiecznie służył kolejnym pokoleniom.

W dzisiejszym artykule wyjaśnimy, czym dokładnie jest fundacja rodzinna i kto może ją założyć. Pokażemy, jak ten mechanizm funkcjonuje w codziennej praktyce biznesowej i prywatnej.

Fundator i powołanie fundacji rodzinnej do życia.

Najważniejszą osobą dla każdej fundacji rodzinnej jest jej fundator. Ustawa wskazuje, że fundatorem fundacji rodzinnej może być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, która złożyła oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej w akcie założycielskim albo w testamencie. W tym miejscu należy pochylić się nad dwoma trybami powołania fundacji rodzinnej do życia, tj. trybem testamentowym oraz trybem inter vivos (poprzez złożenie oświadczenia za życia).

W obu przypadkach, ze względu na doniosłość fundacji rodzinnej jako osoby prawnej, czynność musi zostać dokonana w formie aktu notarialnego. Wybór trybu nie jest jednak obojętny dla samej struktury fundacji. Tryb testamentowy zastrzeżony został wyłącznie dla jednego fundatora – w testamencie nie można bowiem ustanowić fundacji wspólnie z inną osobą, co wynika z osobistego charakteru tej czynności prawnej. Tryb inter vivos otwiera natomiast możliwość powołania fundacji rodzinnej przez kilku fundatorów łącznie, z czego najczęściej korzystają małżonkowie pragnący zabezpieczyć wspólnie zgromadzony majątek rodzinny. Fundator jest również osobą, która ustala statut fundacji, ale o tym za chwilę.

W zależności od trybu powołania fundacji rodzinnej do życia znaczenie będzie miał również moment powstania samej fundacji. W przypadku trybu inter vivos fundacja rodzinna w organizacji powstanie już w momencie sporządzenia aktu założycielskiego, natomiast w przypadku trybu testamentowego – dopiero w momencie ogłoszenia testamentu, a więc po śmierci fundatora. Należy jednak zaznaczyć, że ogłoszenie testamentu nie jest tożsame z chwilą śmierci fundatora – jest to urzędowa czynność dokonywana przez sąd lub notariusza (w ramach procedury otwarcia i ogłoszenia testamentu uregulowanej w art. 646 i nast. k.p.c.), do której dochodzi już po otwarciu spadku.

W obu ww. momentach powstaje fundacja rodzinna w organizacji, czyli podmiot, który nie jest jeszcze wyposażony w osobowość prawną. Jest to stan zbliżony do tego, w jakim znajduje się spółka z o.o. przed rejestracją w Krajowym Rejestrze Sądowym. Mimo braku osobowości prawnej fundacja rodzinna w organizacji funkcjonuje już w pełni w obrocie prawnym – może m.in. zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana – inaczej jednak układa się kwestia odpowiedzialności osób ją reprezentujących.

Do momentu rejestracji fundacji rodzinnej w odpowiednim rejestrze jest ona reprezentowana przez fundatora, powołanego przez niego pełnomocnika albo – w niektórych przypadkach – przez zarząd. Osoby reprezentujące fundację rodzinną w organizacji ponoszą względem niej odpowiedzialność za swoje działania. Ustawa nie określa jednak ani zasad, ani granic tej odpowiedzialności tak szczegółowo, jak ma to miejsce w przypadku np. spółki z o.o. albo spółek osobowych. Odpowiedzialność ta ma charakter odszkodowawczy i ustaje z chwilą zatwierdzenia czynności tych osób uchwałą zarządu (a w przypadku czynności zarządu – z chwilą zatwierdzenia jego czynności przez podmiot wskazany w statucie).

Osoby reprezentujące fundację rodzinną w organizacji ponoszą wobec niej odpowiedzialność odszkodowawczą za szkody wyrządzone swoim działaniem lub zaniechaniem. Jeżeli szkodę wyrządziło kilka osób wspólnie, ich odpowiedzialność jest solidarna. Odpowiedzialność ta wygasa jednak z chwilą zatwierdzenia ich czynności. Co istotne, ustawa – w odróżnieniu od
przepisów kodeksu spółek handlowych na przykład dotyczących spółki z o.o. w organizacji – nie przewiduje odpowiedzialności reprezentantów wobec wierzycieli fundacji za jej zobowiązania powstałe w okresie organizacji. Jest to świadomy zabieg ustawodawcy, który łagodzi ryzyko działania w tej fazie, ale jednocześnie osłabia ochronę kontrahentów fundacji.

Podsumowując, fundacja rodzinna w organizacji stanowi pewien przejściowy etap pomiędzy uzyskaniem osobowości prawnej, który każda fundacja rodzinna musi przejść. Z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych (RFR) fundacja rodzinna w organizacji staje się fundacją rodzinną sensu stricto i uzyskuje osobowość prawną. Taka konstrukcja przepisu oznacza, że wpis ma charakter konstytutywny.

Powyższe rozważania pokazują, że już sam etap powołania fundacji rodzinnej do życia wymaga od fundatora podjęcia szeregu istotnych decyzji – począwszy od wyboru trybu utworzenia fundacji (testamentowego albo inter vivos), poprzez świadomość konsekwencji prawnych funkcjonowania fundacji rodzinnej w organizacji, aż po zrozumienie konstytutywnego charakteru wpisu do rejestru fundacji rodzinnych. Każda z tych kwestii ma realne znaczenie praktyczne i nie sposób ich pomijać przy planowaniu sukcesji rodzinnego majątku.

Powołanie fundacji rodzinnej do życia jest jednak dopiero pierwszym krokiem na drodze do skutecznego zabezpieczenia majątku i zaplanowania jego losów w kolejnych pokoleniach. Równie istotne – jeżeli nie istotniejsze – jest właściwe ukształtowanie jej fundamentalnego dokumentu, czyli statutu, a także świadome określenie kręgu osób, które będą czerpać korzyści z funkcjonowania fundacji, czyli beneficjentów. Tym właśnie zagadnieniom poświęcimy drugą część niniejszego cyklu, w której wyjaśnimy między innymi, jakie elementy musi obowiązkowo zawierać statut fundacji rodzinnej, kto może zostać beneficjentem oraz czy fundator może być jednocześnie jedynym beneficjentem zakładanej przez siebie fundacji. W kolejnych odsłonach cyklu zajmiemy się natomiast organami fundacji rodzinnej, jej obowiązkami sprawozdawczymi oraz aspektami podatkowymi.

Zachęcamy do śledzenia kolejnych wpisów.

Kancelaria Adwokacka Saska Legal oferuje kompleksową obsługę prawną przedsiębiorców, w tym wszelkiego rodzaju inwestycji i transakcji, dostosowaną do specyficznych potrzeb biznesowych. Nasz zespół doświadczonych adwokatów zapewnia profesjonalne wsparcie na każdym etapie działalności gospodarczej, pomagając przedsiębiorcom w zarządzaniu ryzykiem prawnym i osiąganiu celów biznesowych.

Masz pytania? Skontaktuj się z nami: biuro@saska-legal.pl

Autor: Antoni Bukszyński

Czym są zgody korporacyjne?

W polskim prawie handlowym pojęcie „zgód korporacyjnych” oznacza wewnętrzne zgody organów spółki (np. zgromadzenia wspólników, walnego zgromadzenia akcjonariuszy, rady nadzorczej) i w niektórych przypadkach osób trzecich, które są wymagane do dokonania określonych czynności prawnych lub faktycznych przez spółkę, lub jej wspólników. Nie chodzi więc o zgodę kontrahenta czy organu administracji, ale o zgodę organu spółki na działanie związane ze strukturami spółki. Nieuzyskanie takiej zgody przez zarząd spółki albo wspólnika może prowadzić do wielu negatywnych skutków, w tym do bezskuteczności lub nieważności dokonywanej czynności oraz w niektórych przypadkach odpowiedzialności odszkodowawczej.

W niniejszym artykule postaramy się skupić na zagadnieniu związanym ze zbywaniem udziałów przez wspólnika spółki z o. o. oraz przedstawić w jaki sposób uniknąć problemów związanych z sankcją nieważności.

Dlaczego prawo pozwala ograniczać zbywalność udziałów w spółce i po co wspólnicy spółek z o. o. zamieszczają takie postanowienia w akcie założycielskim?

W praktyce prawa handlowego przyjmuje się, że udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością są zbywalne, a więc wspólnik może je sprzedać, darować lub wnieść aportem do innego podmiotu. Niemniej jednak prawo to może zostać ograniczone na mocy umowy spółki. Ustawodawca wyraźnie wskazał, że umowa spółki nie może całkowicie wyłączyć prawa zbycia udziałów – wspólnik nie może być „uwięziony” w spółce na zawsze. Gdyby dopuszczono taką możliwość, mogłoby to prowadzić do absurdalnych sytuacji, w których wspólnik, mimo braku woli uczestniczenia w spółce, nadal byłby związany jej działalnością i ponosił związane z nią ryzyko gospodarcze.

Z drugiej strony możliwość ograniczenia zbywalności udziałów również jest uzasadniona. Przyjęło się bowiem, że spółki z ograniczoną odpowiedzialnością mają raczej charakter zamknięty. Oznacza to, że w przeciwieństwie do spółek akcyjnych, których celem jest często pozyskiwanie szerokiego grona inwestorów i swobodny obrót akcjami, spółki z o.o. działają zwykle w oparciu o stałe, ograniczone grono wspólników. W praktyce są to często przedsięwzięcia rodzinne albo firmy zakładane przez znajomych czy partnerów biznesowych, którzy chcą prowadzić działalność opartą na wzajemnym zaufaniu. Z tego względu ustawodawca przewidział możliwość wprowadzenia do umowy spółki mechanizmów ograniczających swobodę zbywania udziałów i tym samym kontrolujących zmiany w składzie osobowym spółki.

Ograniczenie zbycia udziałów przez umowę spółki

Postanowienia umowy spółki dotyczące zbywalności udziałów nazywane są klauzulami winkulacyjnymi. Sąd Najwyższy wskazał, że wspólnicy mogą poprzestać na przyjęciu konstrukcji ustawowej z art. 182 § 2 kodeksu spółek handlowych (dalej k.s.h.) bądź też poszukiwać własnych rozwiązań w granicach swobody kształtowania treści umowy (vide. I CSK 132/11, LEX nr 1129069). W tym ostatnim przypadku jedną z granic swobody wspólników wyznacza ustawa, w szczególności art. 182 § 1 k.s.h., wyraźnie dopuszczający jedynie ograniczenie zbywalności udziałów, a nie jej wyłączenie. Jak podkreślił dodatkowo Sąd Najwyższy, takie rozwiązanie ustawowe jest zsynchronizowane z art. 57 § 1 kodeksu cywilnego i to oznacza w praktyce, że sprzeczne z ustawą będą regulacje umowne bezpośrednio bądź pośrednio wyłączające zbywalność udziałów. Nie chodzi więc tylko o wyłączenie zbywalności wprost, lecz także o takie ograniczenie zbywalności udziałów, które czyni zbycie nadmiernie utrudnionym (np. zbyt długi termin na wyrażenie zgody przez spółkę na zbycie udziałów bądź na zgłoszenie przez wspólnika chęci nabycia udziałów innego wspólnika; jak również regulacja umowna, niedostatecznie precyzyjna, umożliwiająca jednemu z zainteresowanych zablokowanie procedury zezwolenia na zbycie udziałów).

W przypadku uzależnienia w umowie spółki zbycia udziału od zgody spółki, bez jednoczesnego określenia zasad jej wyrażenia, zastosowanie znajdują regulacje art. 182 § 3–5 k.s.h. Organem, który udziela zgody, jest wówczas zarząd. Z uwagi na to, że czynność zbycia udziałów nie jest czynnością prawną spółki, lecz dokonywaną między zbywcą i nabywcą, zgodę spółki na zbycie udziałów należy traktować jako zgodę osoby trzeciej w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego (art. 63). To zaś oznacza, że czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody jest czynnością dotkniętą tzw. bezskutecznością zawieszoną, a to znaczy, że jeżeli Spółka (jej organ lub osoba trzecia) nie wyrazi zgody na dokonanie zbycia to czynność ta nie wywoła skutków prawnych, a udziały pozostaną przy dotychczasowym wspólniku.

Należy jeszcze raz podkreślić, że jeśli wspólnicy przy sporządzaniu umowy spółki decydują się na pewne ograniczenia zbywalności udziałów spółki, to stosowna sankcja prawna wstrzymująca skutki czynności dokonanej bez zgody wspólników powinna znajdować zastosowanie. Przemawia za tym także zamknięty i ogólny osobowo-kapitałowy charakter spółki z o.o. Spółki z o. o. składają się zazwyczaj z niewielkiej liczby wspólników oraz jednoosobowego Zarządu, przy jednoczesnym braku organu nadzoru. Opisana konfiguracja sprawia, że ochrona interesów Spółki nabiera szczególnego znaczenia. W konsekwencji, sankcja bezskuteczności zawieszonej, jako mechanizm zapobiegający samowolnemu rozporządzaniu udziałami Spółki, jest w pełni uzasadniona.

Co należy zrobić, gdy doszło do skutecznego zbycia udziałów i czym jest księga udziałów

Na koniec postaramy się jeszcze wyjaśnić jakie działania będzie musiał podjąć zarząd spółki w sytuacji, gdy dojdzie do skutecznego zbycia udziałów przez jednego ze wspólników. W większości przypadków w momencie zawarcia umowy zbycia udziałów dojdzie do ich przeniesienia z dotychczasowego wspólnika na innego wspólnika lub na osobę trzecią.  W momencie zawarcia takowej umowy zarząd zostanie obciążony pewnymi obowiązkami, które wynikają z przepisów k.s.h. oraz ustawy o krajowym rejestrze sądowym.

Zgodnie z treścią art. 188 § 1 k.s.h., zarząd jest obowiązany prowadzić księgę udziałów, do której należy wpisywać nazwisko i imię albo firmę (nazwę) i siedzibę każdego wspólnika, adres albo adres do doręczeń elektronicznych, liczbę i wartość nominalną jego udziałów oraz ustanowienie zastawu lub użytkowania i wykonywanie prawa głosu przez zastawnika lub użytkownika, a także wszelkie zmiany dotyczące osób wspólników i przysługujących im udziałów. Zasadniczą funkcją księgi udziałów jest zapewnienie jawności w stosunkach wewnętrznych i zewnętrznych spółki. Księga udziałów ma głównie znaczenie ewidencyjne i służy do ustalenia stanu posiadania udziałów oraz śledzenia wszelkich zmian dotyczących wspólników i przysługujących im udziałów, a tym samym praw korporacyjnych. Art. 188 § 3 KSH przewiduje natomiast, że po każdym wpisaniu zmiany zarząd składa w terminie 7 dni sądowi rejestrowemu podpisaną przez wszystkich członków zarządu nową listę wspólników z wymienieniem liczby i wartości nominalnej udziałów każdego z nich oraz wzmianką o ustanowieniu zastawu lub użytkowania udziału. Uprawniony jest zatem wniosek, że aktualna lista wspólników, mająca być przedkładana sądowi rejestrowemu, jest sporządzana na podstawie księgi udziałów, do której prowadzenia zobowiązany jest właśnie zarząd.

Wiele osób nie zdaje sobie z tego faktu sprawy, ale prowadzenie księgi udziałów jest bardzo ważną kwestią, o której wielu przedsiębiorców zapomina. Dlatego też, należy zwrócić uwagę na dyspozycję art. 594 § 1 pkt 1) i 2) KSH, przewidującego sankcje karną dla członka zarządu spółki handlowej, który nie składa sądowi rejestrowemu listy wspólników lub nie prowadzi księgi udziałów zgodnie z art. 188 § 1 KSH. Brak zadośćuczynienia tym obowiązkom naraża członka zarządu na grzywnę w wysokości do 20.000 złotych, nakładaną przez sąd rejestrowy.

Podsumowanie

W spółce z o.o. udziały można co do zasady swobodnie zbywać, ale umowa spółki może wprowadzić ograniczenia w postaci klauzul winkulacyjnych wymagających zgody spółki, zwykle zarządu. Brak takiej zgody powoduje bezskuteczność zawieszoną transakcji – udziały pozostają przy dotychczasowym właścicielu do czasu jej uzyskania. Po skutecznym zbyciu zarząd musi uaktualnić księgę udziałów i w ciągu 7 dni przesłać do KRS nową listę wspólników.

Kancelaria Adwokacka Saska Legal oferuje kompleksową obsługę prawną przedsiębiorców, w tym wszelkiego rodzaju inwestycji i transakcji, dostosowaną do specyficznych potrzeb biznesowych. Nasz zespół doświadczonych adwokatów zapewnia profesjonalne wsparcie na każdym etapie działalności gospodarczej, pomagając przedsiębiorcom w zarządzaniu ryzykiem prawnym i osiąganiu celów biznesowych.

Masz pytania? Skontaktuj się z nami: biuro@saska-legal.pl

Autorzy: adw. Michał Bartkiewicz i Antoni Bukszyński

STAN FAKTYCZNY SPRAWY

W 2006 roku nasz klient, będący konsumentem zawarł z Bankiem umowę kredytu indeksowanego kursem CHF w kwocie ponad 400.000 złotych. Pod koniec roku 2018 złożyliśmy przeciwko bankowi pozew o zapłatę części zapłaconych przez naszego klienta rat. Nasz klient uzyskał korzystny dla siebie wyrok zarówno przed sądem I jak i II instancji.  W uzasadnieniach wyroków sądy stwierdziły, że umowa kredytu zawarta przez strony jest nieważna w związku z zawarciem w niej nieuczciwych warunków umownych dotyczących indeksacji kredytu kursem CHF i wobec tego zasadne było żądanie naszego klienta, który dochodził zwrotu części rat kredytu.

W grudniu 2021 roku bank w Sądzie Okręgowym w Warszawie  złożył przeciwko naszemu klientowi pozew o zapłatę kwoty ponad 400.000 złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu pozwu bank wskazał, ze zawarta przez strony umowa kredytu jest nieważna, w związku z czym kredytobiorca powinien zwrócić bankowi równowartość kapitału kredytu. Kredytobiorca złożył odpowiedź na pozew, w której podniósł ewentualny zarzut potrącenia własnej wierzytelności o zwrot wszystkich rat kredytu, z pominięciem kwot już zasądzonych i wypłaconych mu w wyniku wcześniejszego, wygranego postępowania z 2022 roku.

Sprawa, w której zostało zadane pytanie prejudycjalne została zainicjowała złożonym przez naszego klienta pozwem z końca 2022 roku, w którym kredytobiorca wniósł o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda równowartości wszystkich pozostałych rat kredytu w kwotach ponad 100.000 złotych i prawie 70.000 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie – łącznie nasz klient dochodzi obecnie kwoty wynoszącej prawie 500.000 złotych. W odpowiedzi na pozew pozwany bank wniósł o oddalenie powództwa, wskazując, że skoro w sprawie zainicjowanej przez bank, nasz klient złożył zarzut potrącenia wierzytelności dochodzonej w niniejszej sprawie, to wierzytelność ta wygasła, wobec czego roszczenie o jej zapłatę jest niezasadne. Bank pomimo takiej argumentacji nie cofnął jednak swojego pozwu przeciwko Klientowi, co skutkował koniecznością dalszego popierania powództwa wywiedzionego przez kredytobiorcę. W związku z powyższym w ocenie Sądu Okręgowego w Warszawie, pojawiła się poważna wątpliwość, czy naszemu klientowi przysługują od pozwanego banku odsetki ustawowe za opóźnienie od potrąconej części wierzytelności głównej, czy również może odsetki ustawowe za opóźnienie od kwot wszystkich kwot, których domaga się nasz klient.

CO MÓWI NA TEN TEMAT PRAWO KRAJOWE I PRAWO UNII EUROPEJSKIEJ?

Po pierwsze trzeba wskazać, że umowa łącząca naszego klienta z bankiem została uznana za nieważną, ze względu na abuzywny charakter postanowień umowy kredytowej, a konkretnie postanowień dotyczących indeksacji kredytu kursem CHF, bez których wykonywanie umowy nie jest możliwe. Ten fakt stanowić będzie punkt wyjściowy dla dalszych rozważań. Z uwagi, na to, że umowa kredytu została uznana za nieważną oznacza to, że przez prawo traktowana jest tak jakby nigdy nie została zawarta. W praktyce więc doszło do sytuacji, w której zarówno bank, jak i nasz klient – jako kredytobiorca – spełniali wobec siebie świadczenia, które okazały się nienależne: bank poprzez wypłatę kredytu, a nasz klient poprzez spłatę rat, które w świetle nieważnej umowy nie powinny były zostać uiszczone. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego (art. 410 § 2 k.c.) świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. W takiej sytuacji strony powinny zwrócić sobie wszystkie świadczenia spełnione na podstawie tej umowy.

Co istotne, w sprawie naszego klienta jeszcze przed wytoczeniem pierwszego powództwa wezwaliśmy bank do zwrotu wszystkich kwot zapłaconych przez kredytobiorcę – a więc na długo przed złożeniem odpowiedzi na pozew, w której podnieśliśmy ewentualny zarzut potrącenia. W związku z tym pozwany bank jest zobowiązany do zapłaty na rzecz naszego klienta odsetek ustawowych za opóźnienie już od 2018 roku, kiedy rozpoczął się pierwszy proces. Jak zostało wspomniane wcześniej, w odpowiedzi na pozew banku o zwrot wypłaconego kapitału, działając w imieniu naszego klienta, podnieśliśmy ewentualny zarzut potrącenia jego wierzytelności. Na marginesie należy zaznaczyć, że roszczenie lub zarzut ewentualny to występujące w praktyce sądowej roszczenie zgłoszone w pozwie obok roszczenia głównego na wypadek nieuwzględnienia roszczenia głównego. Sąd w pierwszej kolejności rozpoznaje żądanie główne, zaś o roszczeniu ewentualnym rozstrzyga dopiero w razie oddalenia głównego żądania pozwu. Sprawa z powództwa banku została na ten moment zawieszona, a żadne z roszczeń w tamtej sprawie nie zostało rozstrzygnięte, w związku z powyższym pojawia się pytanie czy złożony przez naszego klienta zarzut potrącenia wywołał jakiekolwiek skutki prawne? Niezależnie jednak od powyższego, Sąd rozpoznający sprawę uznał, że skutki prawne zarzutu potrącenia zostały wywołane.

Potrącenie jest czynnością prawną pomiędzy dwoma podmiotami, które są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami. Poprzez złożenie zarzutu potrącenia między stronami zostają wywołane dwa skutki:

1. wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej;
2. oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe.

O ile pierwszy skutek jest zrozumiały, o tyle drugi z nich wymaga dłuższego zastanowienia.

CO OZNACZA W PRAKTYCE, ŻE OŚWIADCZENIE O POTRĄCENIU MA MOC WSTECZNĄ?

Moc wsteczna oświadczenia o potrąceniu ma ten skutek, że za niebyłe uznaje się te skutki prawne, które zaistniały pomiędzy dwoma momentami: powstaniem stanu potrącalności (jest to moment, w którym wierzytelność, którą dokonujący czynności jest już wymagalna, czyli można dochodzić jej przed sądem) a złożeniem oświadczenia o potrąceniu. Innymi słowy, umorzenie wierzytelności będących przedmiotem potrącenia powoduje wygaśnięcie praw akcesoryjnych wobec tych wierzytelności, a więc przede wszystkim odsetek. Od chwili wystąpienia retroaktywnego skutku wynikającego z art. 498 § 2 w zw. z art. 499 KC, tj. od dnia powstania stanu potrącalności, za niebyłe uznać należy te skutki prawne, które wynikały z założenia istnienia wierzytelności, następnie umorzonych wskutek potrącenia. Dotyczy to w szczególności naliczanych odsetek za opóźnienie za okres po dniu powstania stanu potrącalności od tej części każdej z wierzytelności wzajemnych, które uległy z tą chwilą umorzeniu. Co oznacza to w praktyce? Sąd rozpatrujący sprawę naszego klienta wprost wskazał, że „przyjęcie zaprezentowanego wyżej sposobu wykładni art. 499 k.c. powinno skutkować przyjęciem, że w razie złożenia przez wierzyciela oświadczenia o potrąceniu nie może on żądać ustawowych odsetek za opóźnienie od przedstawionej do potrącenia należności głównej”. W realiach sprawy oznacza to, że naszemu klientowi nie należały się od banku ustawowe odsetki za opóźnienie od kwot 70.000 CHF i ponad 80.000 PLN, a w rezultacie sąd odsyłający powinien oddalić powództwo w zakresie obejmującym to roszczenie.

CO DLA SĄDU ROZPATRUJĄCEGO SPRAWĘ JEST WĄTPLIWE?

Polska jako członek Unii Europejskiej, zgodnie  z art. 12 oraz art. 169 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, jest zobowiązana do zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów jako słabszej strony stosunku prawnego na rynku wewnętrznym, co realizuje przez bezpośrednie stosowanie rozporządzeń unijnych dotyczących ochrony konsumentów oraz przez implementowanie do polskiego porządku prawnego unijnych dyrektyw, tak aby gwarantowały one standard ochrony wynikający z prawa Unii. Sąd rozpoznający sprawę naszego klienta, powziął wątpliwość że pozbawienie go prawa do uzyskania odsetek może naruszać zasady prawa unijnego dotyczące ochrony konsumentów.

Odsetki jako takie spełniają kilka ważnych funkcji dla wierzyciela. Przede wszystkim stanowią szczególny rodzaj zryczałtowanego odszkodowania, ponieważ sam fakt korzystania z cudzych pieniędzy stanowi dla dłużnika korzyść, a dla wierzyciela szkodę związaną z potencjalnymi sposobami korzystania pieniędzy. Po drugie, odsetki ustawowe za opóźnienie stanowią swoistą „sankcję cywilną” dla nierzetelnego dłużnika i mają one na celu nakłonić go do jak najszybszego wykonania zobowiązania (funkcja stymulująca, represyjna). Po trzecie, odsetki ustawowe za opóźnienie pełnią funkcję waloryzacyjną, ponieważ rekompensują wierzycielowi szkodę związaną z utratą siły nabywczej pieniądza w czasie. Sąd wskazał wprost, że nie jest pewny czy „zaprezentowany sposób rozumienia art. 499 k.c. nie narusza art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz zasady skuteczności”. W ocenie Sądu wyeliminowanie skutków opóźnienia i obowiązku zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie oznacza, że przedsiębiorca nie poniesie żadnych negatywnych konsekwencji tego, że zaniechał niezwłocznego zaspokojenia roszczenia konsumenta. Natomiast brak obowiązku zapłaty ustawowych odsetek za opóźnienie może nie realizować tak zwanego efektu odstraszającego polegającego na zniechęceniu przedsiębiorcy do zawierania w umowach nieuczciwych warunków. Wagę „skutku zniechęcającego” Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej podkreślał wielokrotnie w swoim orzecznictwie. Trybunał Sprawiedliwości wskazał również, że dla osiągnięcia skutku zniechęcającego (który wynika z art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13) konieczne jest zapewnienie dla konsumentów odpowiednich skutków restytucyjnych, a ponadto podział strat wynikających ze stwierdzenia nieważności umowy nie powinien być równy.

PODSUMOWANIE

Skutki retroaktywności oświadczenia o potrąceniu są oczywiste i wynikają wprost z literalnego brzmienia art. 499 kodeksu cywilnego, który stanowi, że potrącenie wywołuje skutki z mocą wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. W sprawie naszego klienta Sąd wyraźnie odchodzi jednak od wykładni ściśle językowej i sięga po wykładnię celowościową, odwołując się jednocześnie do przepisów prawa Unii Europejskiej. Podkreśla, że w relacji między konsumentem, a instytucją finansową, jaką jest bank, priorytetem jest wzmocnienie pozycji konsumenta jako strony słabszej oraz zapewnienie, aby bank poniósł konsekwencje wynikające z posługiwania się umową zawierającą klauzule abuzywne. W tym ujęciu wyłączenie retroaktywnego skutku potrącenia na niekorzyść konsumenta staje się środkiem służącym przywróceniu równowagi naruszonej przez nieuczciwe postanowienia umowne.

Należy też mieć na uwadze, że Rzecznik Generalny Trybunału Sprawiedliwości w opinii z dnia 1.08.2025 r., C-481/24, wskazał, że „artykuł 3 ust. 1, art. 3 ust. 3 lit. a) oraz art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/7/UE z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie zwalczania opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych należy interpretować w ten sposób, że: nie stoją one na przeszkodzie przepisom prawa krajowego, które przewidują, iż ustawowe odsetki za opóźnienie w płatnościach oraz rekompensata za koszty odzyskiwania należności nie przysługują wierzycielowi, gdy dłużnik zaspokoił należność wierzyciela w drodze oświadczenia o potrąceniu, złożonego po upływie terminu płatności określonego w umowie, które to oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe”. Niemniej jednak powyższa opinia dotyczy wykładni przepisów dyrektywy 2011/7, a nie dyrektywy 93/13, co może otwierać drogę do innego rozstrzygnięcia i podjęcia przez TSUE innej korzystniejszej z punktu widzenia konsumentów decyzji. W naszej ocenie, gdyby Trybunał Sprawiedliwości uznał, że nasz klient, niezależnie od ewentualnie zgłoszonego zarzutu potrącenia, jest uprawniony do dochodzenia od banku ustawowych odsetek za opóźnienie, byłaby to decyzja o charakterze bezprecedensowym.

Autor: Antoni Bukszyński

W działalności każdej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może pojawić się potrzeba wzmocnienia jej zasobów finansowych. Najczęściej wynika to z planów podjęcia nowej inwestycji, rozszerzenia skali działalności albo – niestety – konieczności pokrycia strat bilansowych. W dzisiejszym wpisie przyjrzymy się najczęściej stosowanym formom dofinansowania spółki, takim jak: pożyczka udzielona przez wspólników, dopłaty oraz podwyższenie kapitału zakładowego – zarówno w formie klasycznej, jak i z wniesieniem agio. Omówimy zarówno praktyczne aspekty każdego z tych rozwiązań, jak i związane z nimi konsekwencje podatkowe.

Pożyczka od wspólników

Pierwszym ze sposobów na dofinansowanie spółki przez wspólników jest udzielenie Spółce pożyczki przez jednego, bądź większą ilość wspólników. Umowa pożyczki pomiędzy wspólnikiem/wspólnikami powinna być zawarta w formie pisemnej. Udzielenie pożyczki jest korzystne pod tym względem, że środki uzyskane przez Spółkę mogą zostać wykorzystane przez Spółkę na prowadzenie działalności od razu i nie wymagają do tego zarejestrowania w Krajowym Rejestrze Sądowym. Istotną kwestią z punktu widzenia przepisów kodeksu spółek handlowych jest to, że jeżeli pożyczka nie będzie przekraczała dwukrotność wartości kapitału zakładowego  to czynność taka nie będzie uzależniona od podjęcia stosownej uchwały przez zgromadzenie wspólników. W praktyce oznacza to, że Spółka bez żadnych większych formalności będzie mogła zawrzeć ze wspólnikiem/wspólnikami taką umowę. Inaczej wygląda sytuacja, gdy kwota pożyczki przekracza dwukrotność kapitału zakładowego. W takim przypadku zgodnie z art. 230 k.s.h. konieczne jest uprzednie podjęcie uchwały wspólników wyrażającej zgodę na zawarcie umowy pożyczki. Brak uchwały nie powoduje wprawdzie nieważności samej czynności prawnej, jednak może skutkować odpowiedzialnością członków zarządu wobec spółki za jej dokonanie bez wymaganego umocowania. Wspólnicy decydując o udzieleniu pożyczki powyżej wskazanego progu mają zatem bezpośredni wpływ na kierunek finansowania spółki oraz zabezpieczenie jej interesów. Oczywiście należy zwrócić uwagę, że udzielenie pożyczki przez wspólnika będzie wiązało się z ryzykiem finansowym dla niego w przypadku niepowodzeń finansowych Spółki.

Odnosząc się do konsekwencji podatkowych dla wspólników oraz dla spółki, należy zauważyć że wiele zależy od tego czy dana pożyczka jest oprocentowana czy też nieoprocentowana. W zależności od tego czy umowa pożyczki będzie oprocentowana czy nieoprocentowana wystąpią różne konsekwencje w zakresie podatku dochodowego (dla spółki i wspólników). W przypadku gdy pożyczka będzie oprocentowana, otrzymana przez Spółkę kwota będzie dla niej neutralna podatkowo. Natomiast dla wspólników pożyczona kwota nie stanowi kosztów uzyskania przychodu zarówno w rozumieniu przepisów ustawy o PIT, jak i CIT. Jeżeli jednak pożyczka nie będzie oprocentowana to uzyskana przez Spółkę kwota będzie stanowić przychód w rozumieniu ustawy o CIT, ponieważ będzie stanowić nieodpłatne świadczenie – na takim stanowisku stoją organy podatkowe. W zależności od wielkości Spółki zostanie ona opodatkowana 19% bądź też 9% podatkiem. W przypadku zarówno oprocentowanej, jak i nieoprocentowanej pożyczki ta czynność będzie zwolniona od podatku od czynności cywilnoprawnych.

Dopłaty

Następnym sposobem na zwiększenie aktywów Spółki są dopłaty dokonywane przez wspólników na rzecz Spółki. Zgodnie z przepisami k.s.h. umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału, a dopłaty powinny być nakładane i uiszczane przez wspólników równomiernie w stosunku do ich udziałów. W praktyce oznacza to, że wspólnicy przekazują spółce dodatkowe środki pieniężne, ale nie w zamian za nowe udziały, tylko jako czasowe wsparcie finansowe. Możliwość żądania dopłat musi wynikać z umowy spółki – to w niej określa się, do jakiej maksymalnej kwoty wspólnicy mogą być zobowiązani wnieść takie środki. Co ważne, dopłaty muszą być wnoszone proporcjonalnie do posiadanych udziałów. Oznacza to, że jeżeli wspólnik ma np. 50% udziałów, to jego dopłata również musi stanowić 50% wszystkich dopłat, które spółka postanowiła pobrać. Dzięki temu każdy wspólnik dokłada się do wsparcia finansowego spółki w takiej samej proporcji jak jego stan udziałowy w spółce.

Jeżeli umowa spółki pierwotnie nie przewiduje takiego sposobu dofinansowania spółki, wymagana będzie zmiana umowy spółki podjęta dzięki jednomyślnej uchwale zgromadzenia wspólników. Nie będą stanowiły dopłat świadczenia pieniężne wspólników dokonywane na rzecz spółki poprzez uchwałę wspólników, jeżeli umowa spółki nie przewiduje dopłat. Zmiana umowy Spółki wymaga natomiast zarejestrowania tych zmian w KRS. Jest to wpis konstytutywny, co oznacza, że skorzystanie z dopłat będzie prawnie możliwe dopiero od momentu ujawnienia wpisu w KRS.

Dopłaty, podobnie jak pożyczki, nie wymagają rejestracji w KRS i stanowią środki, którymi zarząd może swobodnie dysponować. Dopłaty, po ich wniesieniu, stają się elementem kapitału zapasowego spółki, nie podwyższając kapitału zakładowego. Co istotne, dopłaty mogą być wspólnikom zwracane, jeżeli nie są wymagane na pokrycie straty wykazanej w sprawozdaniu finansowym. Przepis ten ma jednak charakter dyspozytywny, zatem wspólnicy mogą postanowić, iż dopłaty będą zwracane, nawet gdy sprawozdanie finansowe spółki wykaże stratę.

Obowiązki podatkowe w przypadku dopłat kształtują się następująco: z punktu widzenia spółki w zakresie podatku dochodowego dopłaty są neutralne i nie stanowią przychodu Spółki. Z punktu widzenia wspólników kwoty wniesionych dopłat nie stanowią kosztów uzyskania przychodu. Jednakże dopłaty w porównaniu do pożyczek są opodatkowane podatkiem od czynności cywilnoprawnych w wysokości 0,5% łącznej wartości nominalnej wszystkich dopłat, który należy uiścić w ciągu 14 dni od momentu podjęcia uchwały o dokonaniu dopłat.

Podwyższenie kapitału zakładowego bez wniesienia agio

Podwyższenie kapitału zakładowego jest kolejnym sposobem na dofinansowanie Spółki. Podwyższenie kapitału zakładowego może polegać na zwiększeniu liczby udziałów albo na zwiększeniu ich wartości nominalnej. W sytuacji gdy z umowy spółki nie wynika, że podwyższenie kapitału zakładowego może odbyć się bez zmiany umowy spółki, należy przeprowadzić zmianę umowy Spółki podejmując uchwałę większością 2/3 głosów.

Każde, nawet minimalne podwyższenie kapitału zakładowego spółki wiąże się z koniecznością zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych. Stawka podatku wynosi 0,5% i liczy się ją od podstawy opodatkowania. Podstawą opodatkowania jest tutaj wartość, o którą podwyższono kapitał zakładowy. Podwyższenie kapitału zakładowego jest neutralne podatkowo dla Spółki z punktu widzenia ustawy o CIT. Podwyższenie kapitału zakładowego jest również bezzwrotne.

Przykład: jeżeli kapitał zakładowy spółki wynosi 10.000 zł, a wspólnicy decydują się go podwyższyć o 40.000 zł, to podstawą opodatkowania będzie kwota 40.000 zł. Od tej sumy spółka musi zapłacić 0,5% PCC, czyli 200 zł.

Podwyższenie kapitału zakładowego z wniesieniem agio

Kolejnym sposobem na dofinansowanie spółki jest podwyższenie kapitału zakładowego z zastosowaniem mechanizmu agio. Mechanizm ten polega na tym, że spółka emituje nowe udziały, które wspólnicy nabywają po cenie wyższej niż ich wartość nominalna. Przykładowo, jeżeli udział ma wartość nominalną 100 zł, a wspólnik obejmuje go za 300 zł, to 100 zł zasila kapitał zakładowy, a nadwyżka 200 zł trafia do kapitału zapasowego. Ta nadwyżka to właśnie agio.

Z praktycznego punktu widzenia agio ma kilka istotnych zalet. Po pierwsze, spółka zyskuje dostęp do większych środków finansowych bez nadmiernego sztucznego „pompowania” kapitału zakładowego – część pieniędzy trafia bowiem na kapitał zapasowy. To może być istotne przy planowaniu przyszłych inwestycji czy pokrywaniu strat. Po drugie, agio jest korzystne podatkowo. Nadwyżka ponad wartość nominalną udziałów nie stanowi przychodu dla spółki w rozumieniu ustawy o CIT, a ponadto jest zwolniona z podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC). Oznacza to realną oszczędność, zwłaszcza przy dużych kwotach.

Warto jednak pamiętać, że środki wniesione w formie agio mają charakter bezzwrotny – wspólnicy nie mogą ich żądać z powrotem wedle własnego uznania. Jeśli jednak intencją wspólników jest możliwość ich zwrotu, trzeba to wyraźnie wskazać w uchwale o podwyższeniu kapitału zakładowego, np. poprzez postanowienie, że nadwyżka będzie mogła zostać wypłacona wspólnikom po osiągnięciu przez spółkę określonych celów lub wyników finansowych.

W praktyce agio jest często wykorzystywane w grupach kapitałowych, gdy spółka-matka zasila spółkę zależną dużymi środkami finansowymi, a jednocześnie chce ograniczyć koszty podatkowe i nie zwiększać nadmiernie kwoty kapitału zakładowego.

Podsumowanie

Dofinansowanie spółki przez wspólników może przyjąć formę pożyczki, dopłat lub podwyższenia kapitału zakładowego. Pożyczka jest szybkim rozwiązaniem, ale wiąże się z ryzykiem i konsekwencjami podatkowymi, szczególnie w przypadku braku oprocentowania. Dopłaty, które wymagają zmiany umowy spółki, są neutralne podatkowo dla spółki, lecz obciążone podatkiem od czynności cywilnoprawnych. Podwyższenie kapitału zakładowego, zarówno klasyczne, jak i z agio, wiąże się z PCC, ale nie ma wpływu na podatek dochodowy spółki.

Każda z tych metod dofinansowania ma swoje wady i zalety, zależnie od potrzeb spółki i preferencji wspólników. Wybór odpowiedniej formy finansowania zależy od analizy formalnych i podatkowych konsekwencji, które należy starannie rozważyć przed podjęciem decyzji.

Nasza kancelaria zajmuje się kompleksowym doradztwem w tym zakresie – począwszy od analizy sytuacji finansowej i umowy spółki, przez przygotowanie projektów uchwał i umów, aż po reprezentację w postępowaniu rejestrowym przed KRS.

Masz pytania? Skontaktuj się z nami: biuro@saska-legal.pl

Autorzy: Antoni Bukszyński i Filip Dudewicz

Uzyskanie zezwolenia na pobyt czasowy w celu prowadzenia działalności gospodarczej to jeden z najbardziej skomplikowanych i najtrudniejszych sposobów legalizacji pobytu w Polsce, szczególnie w sytuacji, w której cudzoziemiec zamierza przejąć lub założyć w Polsce spółkę kapitałową. Sam proces uzyskania zezwolenia na pobyt czasowy w celu prowadzenia działalności gospodarczej obejmuje czynności nie tylko z zakresu prawa cudzoziemców, ale również z zakresu prawa pracy, prawa handlowego i prawa podatkowego. W niniejszym artykule przedstawimy szczegóły dotyczące postępowania w sprawie uzyskania zezwolenia na pobyt czasowy w celu prowadzenia działalności gospodarczej dla cudzoziemca, który zamierza w Polsce założyć spółkę kapitałową, nabyć chociażby część akcji i zostać członkiem jej zarządu. W niniejszym artykule wskażemy również jakie dokumenty trzeba będzie przedstawić Urzędowi w toku postępowania.

Kiedy będziemy mieli do czynienia z wnioskiem o zezwolenie na pobyt czasowy i pracę, a kiedy na zezwolenie na pobyt czasowy w celu prowadzenia działalności gospodarczej ?

Niekiedy mogą pojawić się sytuacje,  w których ciężko będzie jednoznacznie stwierdzić czy cudzoziemiec powinien złożyć wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy i pracę, czy jednak wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy w celu wykonywania działalności gospodarczej.

Kluczowe w tej kwestii znaczenie będą miały relacje udziałowe między cudzoziemcem a spółką, którą założył lub w której nabył udziały. Art. 142 ust. 3 ustawy o cudzoziemcach stanowi wprost, że wniosek o wydanie zezwolenia na pobyt czasowy w celu wykonywania działalności gospodarczej dotyczy sytuacji, w których celem pobytu [cudzoziemca] jest wykonywanie pracy poprzez pełnienie funkcji w zarządzie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółki akcyjnej, którą utworzył lub której udziały lub akcje objął lub nabył. Oznacza to, że cudzoziemiec będzie musiał złożyć wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy w celu prowadzenia działalności gospodarczej w sytuacji, gdy zostaną spełnione łącznie dwie przesłanki tj. cudzoziemiec pełni funkcję w zarządzie spółki kapitałowej (lub jest jej prokurentem) oraz posiada udziały lub akcje w tej spółce – należy jednak zaznaczyć, że ustawodawca nie sprecyzował ile udziałów lub akcji cudzoziemiec powinien nabyć lub objąć, aby zostać objętym tym trybem postępowania. Jednak literalne brzmienie przepisu wskazywałoby na to, że chodzi o jakąkolwiek liczbę udziałów lub akcji.

Jakie dokumenty będą wymagane, aby uzyskać  pozytywną decyzję?

Z analizy orzeczeń organów administracji oraz sądów administracyjnych można wyciągnąć wniosek, że dokumenty potrzebne do uzyskania zezwolenia na pobyt czasowy ze względu na działalność gospodarczą można podzielić na dwa rodzaje. Na te dotyczące osoby cudzoziemca jak i te dotyczące jego Spółki – czy szerzej działalności gospodarczej. Mówiąc najogólniej, dokumenty dotyczące cudzoziemca mają na celu wykazanie, że cudzoziemiec spełnia wymogi określone ze względu na deklarowany cel pobytu (tj. m.in. posiada miejsce zamieszkania na terenie RP, ubezpieczenie zdrowotne itp.), a dokumenty dotyczące działalności gospodarczej mają przede wszystkim wykazać Urzędowi, że prowadzona przez cudzoziemca działalność gospodarcza nie tylko ma charakter faktyczny, ale przede wszystkim jest rentowna i przynosi określony dochód.

DOKUMENTY DOTYCZĄCE CUDZOZIEMCA

Urząd w toku postępowania wymagać będzie przedstawienia następujących dokumentów:

1. potwierdzenia posiadania ubezpieczenia zdrowotnego w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 roku o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych lub alternatywnie potwierdzenia pokrycia przez ubezpieczyciela kosztów leczenia na terytorium RP;
2. potwierdzenia posiadania zapewnionego miejsca zamieszkiwania na terytorium RP – takim dokumentem może być np. umowa najmu lub użyczenia;
3. potwierdzenia posiadania stabilnego i regularnego źródła dochodu wystarczającego na pokrycie kosztów utrzymania siebie i ewentualnie członków rodziny pozostających na utrzymaniu cudzoziemca – w ostatnich decyzjach Urząd wskazywał, że jest to 600  minimum netto miesięcznie na osobę w rodzinie lub 776 zł w przypadku osoby samotnie gospodarującej)
4. umowy menadżerskiej lub umowy o pracę na stanowisku członka zarządu;
5. deklaracji ZUS RCA za ostatnie 3 miesiące przed złożeniem wniosku;
6. zezwolenia na pracę;
7. rozliczenia podatkowego PIT-37 za poprzedni rok wraz z potwierdzeniem jego złożenia w Urzędzie.

DOKUMENTY DOTYCZĄCE SPÓŁKI

Urząd w toku postępowania wymagać będzie następujących dokumentów dotyczących Spółki:

1. zaświadczenia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przebiegu ubezpieczeń społecznych w spółce, w szczególności liczbie zgłoszonych pracowników oraz wymiarze składek;
2. zaświadczenia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezaleganiu przez podmiot w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Fundusz Emerytur Pomostowych;
3. alternatywnie dokumentów:
   • potwierdzających osiągnięcie przez spółkę dochodu nie niższego, niż 12-krotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej w województwie, w którym podmiot ten ma siedzibę lub miejsce zamieszkania, w roku poprzedzającym złożenie wniosku (dane te dostępne są na stronie GUS-u) – Urząd najczęściej zadowoli deklaracja CIT-8 spółki za poprzedni rok wraz z dowodem nadania;
   • potwierdzających zatrudnienie na czas nieokreślony i w pełnym wymiarze czasu pracy przez okres co najmniej roku dwóch pracowników, którzy są obywatelami polskimi lub są cudzoziemcami w rozumieniu ustawy z dnia 20 marca 2025 r. o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom na terytorium RP – można przedstawić umowy o pracę;
   • potwierdzających posiadanie przez spółkę środków pozwalających na spełnienie w przyszłości warunków określonych wyżej lub dokumentów potwierdzających prowadzenie działań pozwalających na spełnienie w przyszłości tych warunków, w szczególności przyczyniających się do wzrostu inwestycji, transferu technologii, wprowadzenia korzystnych innowacji lub tworzenia miejsc pracy – zarówno ustawodawca jak i doktryna organów nie wskazuje jaka jest odpowiednia kwota środków potwierdzających spełnienie warunków zatrudnienia lub dochodów, ale w naszej ocenie kwota ta nie powinna być niższa niż wspomniana w wcześniej 12-krotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto;
4. zaświadczenia o niezaleganiu w podatkach;
5. wypełnionej ankiety dotyczącej prowadzonej Spółki – przykładowo do pobrania pod tym linkiem https://migrant.wsc.mazowieckie.pl/pl/do-pobrania/ankieta-dotyczaca-prowadzonej-dzialalnosci-gospodarczej ;
6. szczegółowego biznesplanu spółki;
7. dokumentów potwierdzających faktyczne działania spółki (podpisane umowy, kontrakty, uwierzytelnione faktury itp.) – w tym zakresie może pojawić się problem czy cudzoziemiec będzie chciał ujawnić takie dane, ponieważ bardzo często mogą one stanowić tajemnicę przedsiębiorstwa spółki;
8. aktualnego zaświadczenia o posiadanych przed podmiot środkach na rachunku bankowym;
9. rachunku zysków i strat spółki od chwili rozpoczęcia działalności do chwili obecnej;
10. informacji o prowadzonym naborze do spółki wraz z dokumentami potwierdzającymi powyższe;
11. innych dokumentów pozwalających na ocenę dochodowości/rentowności prowadzonej przez spółkę działalności gospodarczej oraz czy działalność prowadzona przez spółkę jest oczekiwana i pożądana na polskim rynku;

Kwestia aktualności dokumentów

Należy również zauważyć, że dokumenty, które należy przedłożyć Urzędowi powinny być aktualne na dzień wydawania decyzji. Nie może więc dojść do sytuacji, w której na przykład polisa zdrowotna cudzoziemca wygasłaby przed zakończeniem postępowania. Obecnie, średnio postepowanie w przedmiocie zezwolenia na pobyt czasowy trwa w przedziale od 8 do 12 miesięcy, dlatego cudzoziemiec powinien regularnie sprawdzać czy jakieś dokumenty nie zdezaktualizują się.

Podsumowanie

Obecne przepisy ustawy o cudzoziemcach wymagają, aby prowadzona przez cudzoziemca działalność gospodarcza charakteryzowała się stabilnością ekonomiczną, która przejawiać ma się albo w stabilności finansowej albo w stabilności zatrudnienia. Alternatywnie działalność cudzoziemca powinna dawać rękojmie generowania ww. korzyści w przyszłości. Dla Urzędu sam fakt wywiązywania się przez Spółkę z obowiązków podatkowych czy uiszczanie należnych składek jest niewystarczający do uznania, ze zostały spełnione przesłanki do udzielenia zezwolenia na pobyt czasowy na rzecz cudzoziemca. Z orzecznictwa organów administracji wynika, że działalność gospodarcza cudzoziemca powinna być rentowna i przynosić wartość dodaną dla polskiej gospodarki.

Autor: Antoni Bukszyński

Masz pytania? Skontaktuj się z nami: biuro@saska-legal.pl