W maju 2023 roku do polskiego porządku prawnego została wprowadzona nowa osoba prawna tj. tytułowa fundacja rodzinna. Fundacja rodzinna różni się od wszystkich osób prawnych występujących w polskim systemie prawnym, ale jednocześnie jej struktura i cel są oparte na innych funkcjonujących podmiotach polskiego prawa. Przykładowo należy wskazać, że ustrój fundacji rodzinnej został niemal w całości oparty na ustroju spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a sposób jej powołania jest bardzo zbliżony do powołania instytucji fundacji.
Jaki był zatem główny cel wprowadzenia tej instytucji? Ustawodawcy przyświecała przede wszystkim idea stworzenia narzędzia, które maksymalnie uprości sukcesję biznesu. Fundacja ma chronić zgromadzony dorobek przed rozdrobnieniem (do którego często dochodzi w wyniku skomplikowanych postępowań spadkowych) i zagwarantować, że zintegrowany majątek będzie bezpiecznie służył kolejnym pokoleniom.
W dzisiejszym artykule wyjaśnimy, czym dokładnie jest fundacja rodzinna i kto może ją założyć. Pokażemy, jak ten mechanizm funkcjonuje w codziennej praktyce biznesowej i prywatnej.
Fundator i powołanie fundacji rodzinnej do życia.
Najważniejszą osobą dla każdej fundacji rodzinnej jest jej fundator. Ustawa wskazuje, że fundatorem fundacji rodzinnej może być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, która złożyła oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej w akcie założycielskim albo w testamencie. W tym miejscu należy pochylić się nad dwoma trybami powołania fundacji rodzinnej do życia, tj. trybem testamentowym oraz trybem inter vivos (poprzez złożenie oświadczenia za życia).
W obu przypadkach, ze względu na doniosłość fundacji rodzinnej jako osoby prawnej, czynność musi zostać dokonana w formie aktu notarialnego. Wybór trybu nie jest jednak obojętny dla samej struktury fundacji. Tryb testamentowy zastrzeżony został wyłącznie dla jednego fundatora – w testamencie nie można bowiem ustanowić fundacji wspólnie z inną osobą, co wynika z osobistego charakteru tej czynności prawnej. Tryb inter vivos otwiera natomiast możliwość powołania fundacji rodzinnej przez kilku fundatorów łącznie, z czego najczęściej korzystają małżonkowie pragnący zabezpieczyć wspólnie zgromadzony majątek rodzinny. Fundator jest również osobą, która ustala statut fundacji, ale o tym za chwilę.
W zależności od trybu powołania fundacji rodzinnej do życia znaczenie będzie miał również moment powstania samej fundacji. W przypadku trybu inter vivos fundacja rodzinna w organizacji powstanie już w momencie sporządzenia aktu założycielskiego, natomiast w przypadku trybu testamentowego – dopiero w momencie ogłoszenia testamentu, a więc po śmierci fundatora. Należy jednak zaznaczyć, że ogłoszenie testamentu nie jest tożsame z chwilą śmierci fundatora – jest to urzędowa czynność dokonywana przez sąd lub notariusza (w ramach procedury otwarcia i ogłoszenia testamentu uregulowanej w art. 646 i nast. k.p.c.), do której dochodzi już po otwarciu spadku.
W obu ww. momentach powstaje fundacja rodzinna w organizacji, czyli podmiot, który nie jest jeszcze wyposażony w osobowość prawną. Jest to stan zbliżony do tego, w jakim znajduje się spółka z o.o. przed rejestracją w Krajowym Rejestrze Sądowym. Mimo braku osobowości prawnej fundacja rodzinna w organizacji funkcjonuje już w pełni w obrocie prawnym – może m.in. zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana – inaczej jednak układa się kwestia odpowiedzialności osób ją reprezentujących.
Do momentu rejestracji fundacji rodzinnej w odpowiednim rejestrze jest ona reprezentowana przez fundatora, powołanego przez niego pełnomocnika albo – w niektórych przypadkach – przez zarząd. Osoby reprezentujące fundację rodzinną w organizacji ponoszą względem niej odpowiedzialność za swoje działania. Ustawa nie określa jednak ani zasad, ani granic tej odpowiedzialności tak szczegółowo, jak ma to miejsce w przypadku np. spółki z o.o. albo spółek osobowych. Odpowiedzialność ta ma charakter odszkodowawczy i ustaje z chwilą zatwierdzenia czynności tych osób uchwałą zarządu (a w przypadku czynności zarządu – z chwilą zatwierdzenia jego czynności przez podmiot wskazany w statucie).
Osoby reprezentujące fundację rodzinną w organizacji ponoszą wobec niej odpowiedzialność odszkodowawczą za szkody wyrządzone swoim działaniem lub zaniechaniem. Jeżeli szkodę wyrządziło kilka osób wspólnie, ich odpowiedzialność jest solidarna. Odpowiedzialność ta wygasa jednak z chwilą zatwierdzenia ich czynności. Co istotne, ustawa – w odróżnieniu od
przepisów kodeksu spółek handlowych na przykład dotyczących spółki z o.o. w organizacji – nie przewiduje odpowiedzialności reprezentantów wobec wierzycieli fundacji za jej zobowiązania powstałe w okresie organizacji. Jest to świadomy zabieg ustawodawcy, który łagodzi ryzyko działania w tej fazie, ale jednocześnie osłabia ochronę kontrahentów fundacji.
Podsumowując, fundacja rodzinna w organizacji stanowi pewien przejściowy etap pomiędzy uzyskaniem osobowości prawnej, który każda fundacja rodzinna musi przejść. Z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych (RFR) fundacja rodzinna w organizacji staje się fundacją rodzinną sensu stricto i uzyskuje osobowość prawną. Taka konstrukcja przepisu oznacza, że wpis ma charakter konstytutywny.
Powyższe rozważania pokazują, że już sam etap powołania fundacji rodzinnej do życia wymaga od fundatora podjęcia szeregu istotnych decyzji – począwszy od wyboru trybu utworzenia fundacji (testamentowego albo inter vivos), poprzez świadomość konsekwencji prawnych funkcjonowania fundacji rodzinnej w organizacji, aż po zrozumienie konstytutywnego charakteru wpisu do rejestru fundacji rodzinnych. Każda z tych kwestii ma realne znaczenie praktyczne i nie sposób ich pomijać przy planowaniu sukcesji rodzinnego majątku.
Powołanie fundacji rodzinnej do życia jest jednak dopiero pierwszym krokiem na drodze do skutecznego zabezpieczenia majątku i zaplanowania jego losów w kolejnych pokoleniach. Równie istotne – jeżeli nie istotniejsze – jest właściwe ukształtowanie jej fundamentalnego dokumentu, czyli statutu, a także świadome określenie kręgu osób, które będą czerpać korzyści z funkcjonowania fundacji, czyli beneficjentów. Tym właśnie zagadnieniom poświęcimy drugą część niniejszego cyklu, w której wyjaśnimy między innymi, jakie elementy musi obowiązkowo zawierać statut fundacji rodzinnej, kto może zostać beneficjentem oraz czy fundator może być jednocześnie jedynym beneficjentem zakładanej przez siebie fundacji. W kolejnych odsłonach cyklu zajmiemy się natomiast organami fundacji rodzinnej, jej obowiązkami sprawozdawczymi oraz aspektami podatkowymi.
Zachęcamy do śledzenia kolejnych wpisów.
Kancelaria Adwokacka Saska Legal oferuje kompleksową obsługę prawną przedsiębiorców, w tym wszelkiego rodzaju inwestycji i transakcji, dostosowaną do specyficznych potrzeb biznesowych. Nasz zespół doświadczonych adwokatów zapewnia profesjonalne wsparcie na każdym etapie działalności gospodarczej, pomagając przedsiębiorcom w zarządzaniu ryzykiem prawnym i osiąganiu celów biznesowych.
Masz pytania? Skontaktuj się z nami: biuro@saska-legal.pl
Autor: Antoni Bukszyński